Dla realizacji celów procesu karnego i zapewnienia jego prawidłowego toku organy procesowe dysponują szeregiem
Dla realizacji celów procesu karnego i zapewnienia jego prawidłowego toku organy procesowe dysponują szeregiem różnorodnych czynności zwanych środkami przymusu procesowego. Stosowane są one w związku z przeprowadzanym postępowaniem dowodowym, jak również w celu zabezpieczenia porządku lub przebiegu procesu karnego.
Posiadając istotne znaczenie w procesie karnym, są one podobnie jak i ten proces jako jego czynność w mniejszym lub większym stopniu ingerencją w kompleks praw osobistych i majątkowych jego uczestników. Z tego powodu mogą być one stosowane tylko na mocy wyraźnych przepisów ustawy, w zakresie przewidzianym w ustawie i w granicach niezbędnych potrzeb procesowych.
Wśród środków przymusu najistotniejszą rolę z punktu widzenia praktyki wymiaru sprawiedliwości odgrywają środki zapobiegawcze. Ich specyfika sprowadza się do tego, że mogą one być stosowane wyłącznie w stosunku do oskarżonego lub w toku postępowania przygotowawczego w stosunku do podejrzanego. Charakteryzują się one znaczną dolegliwością sprowadzającą się do pozbawienia lub ograniczenia wolności osobistej osoby lub też ograniczenia sfery praw majątkowych oskarżonego lub poręczycieli.
Stopień dolegliwości wynikający z zastosowania określonego środka zapobiegawczego może mieć różne natężenie. Może on być większy lub mniejszy w zależności od okoliczności konkretnej sprawy. Zastosowanie konkretnego środka przez organy procesowe winno uwzględniać wyrażoną w art. 257 § 1 dyrektywę ich minimalizacji, zgodnie z którą tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeśli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy. Minimalizacja środków zapobiegawczych ma zatem na celu wyłączenie stosowania środka ostrzejszego, jeśli wystarcza środek łagodniejszy.
Pewnym minusem tej regulacji jest to, że w przepisach ustawy nie odnajdujemy wyraźnej hierarchii środków zapobiegawczych, a w przypadku wątpliwości organy procesowe podejmują decyzję o zastosowaniu konkretnego środka, z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy, warunków życia oskarżonego, jego stosunków majątkowych i rodzinnych, miejsca w środowisku życia i pracy, które decydują o uciążliwości danego środka.
W praktyce zastosowanie dyrektywy minimalizacji środków zapobiegawczych przedstawia się w kraju bardzo różnie. Tymczasowe aresztowanie, które jako najsurowszy środek powinno być stosowane w wyjątkowych sytuacjach, staje się stopniowo normą. Częstotliwość jego zastosowania wzrasta i ma często charakter represyjny oraz narusza zasadę domniemania niewinności.
Szczególne zastrzeżenia budzi orzekanie tego środka na podstawie obawy mataczenia podnoszonego przez prokuraturę. Powoływanie się na tę przesłankę tymczasowego aresztowania bez wskazywania na konkretne dowody, których uzyskiwanie i zabezpieczanie dla postępowania dowodowego może być przez podejrzanego utrudniane, budzi uzasadnione wątpliwości.
W praktyce stosowanie aresztów tymczasowych staje się środkiem do wymuszenia na podejrzanych zeznań obciążających inne osoby, a orzekający ten środek sędziowie nie zawsze dokładnie badają podstawy do jego zastosowania, przychylając się do wniosku prokuratora. Często stosuje się ten najcięższy środek zapobiegawczy bez wcześniejszego rozważenia możliwości użycia nieizolacyjnych środków zapobiegawczych, w szczególności poręczenia majątkowego. Tymczasem zgodnie z linią orzecznictwa polskiego, jak i orzecznictwa ETPCz przed zastosowaniem tymczasowego aresztowania należy rozważyć możliwość skorzystania z alternatywnych środków zapobiegawczych, którym należy dawać pierwszeństwo.
Należy również dodać, że stosowanie tymczasowego aresztowania jest w pewnym sensie ukrytą formą kary, a jego błędne zastosowanie, szczególnie na długi okres, naraża obywateli na niepotrzebny stres i powoduje pozostający na całe życie uraz psychiczny. Ponadto naraża się w ten sposób budżet państwa na straty finansowe w związku z koniecznością wypłaty odszkodowań za niesłuszne pozbawienie wolności.
Mając na uwadze powyższe, proszę Pana Ministra o udzielenie odpowiedzi na niżej wymienione pytania:
1. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości zamierza przeprowadzić w najbliższym czasie kontrolę zasadności stosowania przez sądy powszechne w procesie karnym tymczasowego aresztowania?
2. W jaki sposób Ministerstwo Sprawiedliwości zamierza zapobiegać nadużyciom ze strony sądów w stosowaniu tymczasowego aresztowania?
3. Jak w bieżącym roku w porównaniu do lat ubiegłych, tj. 2004 r. i 2005 r. przedstawia się statystyka stosowania tymczasowego aresztowania?
4. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości dysponuje danymi liczbowymi o liczbie wniesionych w 2006 r. przez strony zażaleń na postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania oraz o liczbie zapadłych orzeczeń sądowych uwzględniających zażalenia stron na niesłuszne zastosowanie tego środka zapobiegawczego?
5. Czy Ministerstwo Sprawiedliwości dysponuje danymi na temat wielkości środków finansowych wypłaconych w 2006 r. z budżetu państwa w ramach odszkodowań za niesłuszne zastosowanie tymczasowego aresztowania?
Oczekując odpowiedzi Pana Ministra, pozostaję z wyrazami szacunku.
Z poważaniem
Poseł Jan Bury
Rzeszów, dnia 29 listopada 2006 r.